- czyli jak określić osobę mówiącą w wierszu?

Kategoria podmiotu lirycznego nazywana jest przez mnie osobowością wirtualną. Bez względu na to, czy ma swoje imię i wyrazistość (jak np. Pan Cogito w utworach Z. Herberta), czy jest ukryty i niekonkretny – podmiot liryczny jest decydującą kategorią wiersza. Stanowi najczęściej ośrodek opisywanego przez siebie świata przedstawionego, scala wszystkie elementy wypowiedzi, organizuje wypowiedź, przekazując nam swoją perspektywę patrzenia na świat.

Istotą analizy jest odkrycie jego:

  • tożsamości (np.: wiek, płeć, doświadczenie, umysłowość, przeżycia, uczucia, doznania)
  • poglądów (np.: tradycjonalizm, bunt, rewolucyjność, konformizm)
  • stosunku do świata i do przedstawianych treści (np.: dystans, ironia, krytycyzm, obojętność, zachwyt, apoteoza, zaangażowanie)

W liryce bezpośredniej często utożsamiamy podmiot z osobą pisarza. Nie zawsze jest to oczywiste! Możemy to robić, jeśli udowodnimy związek z biografią autora, z jego doświadczeniami życiowymi, zapatrywaniami czy aspiracjami. Na tę zależność różnie zapatrywały się różne kierunki artystyczne:

  • romantyzm, ekspresjonizm uznawały sztukę za bezpośredni wyraz przeżyć twórcy,
  • parnasizm, symbolizm kładły nacisk na autonomię dzieła

Rodzaje obecności podmiotu lirycznego

- czyli sposoby manifestowania się osoby mówiącej:

 

  • ujawniony (w liryce bezpośredniej; wypowiada swoje poglądy, uczucia i doznania wprost; identyfikują go formy gramatyczne czasownika)
  • ukryty poza sytuacją liryczną (w liryce pośredniej; ujawnia się poprzez sposób mówienia o świecie, poprzez stosunek do tego świata; czasem wypowiada także sądy uogólnione)
  • osoba dialogu (w liryce inwokacyjnej; pozornie skupiony na zwrocie do adresata lirycznego, prezentuje w tym monologu również siebie)
  • wypowiadający się w imieniu zbiorowości (często nazywany podmiotem zbiorowym, ale to już w ogóle istota trudna do wyobrażenia; wypowiada przeżycia i doświadczenia swojej generacji albo grupy ludzi, z którymi się identyfikuje)