Każda ludzka społeczność żyje w określonej czasoprzestrzeni, którą próbuje najpierw zrozumieć, potem eksplorować, a jeszcze potem opisać, utrwalając w ten sposób pewien model świata, przekazywany w obrębie danej kultury. Opisywanie, dokonywane za pośrednictwem mitów, jest sposobem wyjaśniania i nazywania tego, co oswojone, podporządkowane, a więc bezpieczne.

Orientacja kulturowa w przestrzeni

Orientacja kulturowa w przestrzeni wiąże się z ciałem. Na podstawie doświadczenia własnego ciała człowiek tak organizuje przestrzeń, by sprzyjała jego biologicznym i społecznym potrzebom (dach nad głową, ochrona dla pleców, warownia na wzgórzu). Człowiek prawidłowo funkcjonuje w przestrzeni, która jest mu przyjazna i zapewnia poczucie bezpieczeństwa. Kultura chińska aranżację przestrzeni podniosła do rangi sztuki. Feng shui to filozofia przestrzeni, poszukująca idealnej zgodności człowieka z naturą.

W kulturze kierunki przestrzeni mają pewną symbolikę, wiążącą się z nazwami części ciała człowieka. Głowa - to coś ważnego, tył - drugorzędnego. Mówimy: "po prawej ręce" (albo "po lewej"), żeby określić kierunki. "U stóp", "u podnóża" - to coś na dole.

Symbolika kierunków:

Góra, prawo, przód - to kierunki ważne, dobre, pierwszorzędne

Dół, lewo, tył - mają znaczenie drugorzędności albo zła, grzechu.

Przestrzeń w kosmogoniach

Najogólniejszym modelem świata są kosmogonie mitologiczne. We wszystkich mitologiach świat podzielony jest na niebo, ziemię i podziemia; na przestrzeń boską i ludzką. Kardynalne kierunki (północ, południe, wschód, zachód) mają swoją symbolikę. Świat ma też swoje centrum lub oś, zapewniającą światu stabilność.

Axis mundi - środek świata

Członkowie każdej społeczności na ogół byli przekonani, że żyją w tym centrum.

Ludzie wyobrażali sobie środek świata w różny sposób:

  • święte drzewo w Edenie (środek raju),
  • święty słup (Aruntowie i słup kauwa-auwa)
  • pępek świata w Delfach (staroż. Grecja)
  • Kapitol Rzymian (kaput mundi – głowa świata)
  • Ka’aba – święty kamień islamu

Sacrum i profanum

Sacrum to specjalna właściwość, nadawana niektórym przedmiotom, istotom, przestrzeniom, okresom, polegająca na obdarzaniu specjalną, boską siłą (kielich liturgiczny, kapłan, świątynia, święto).

R. Otto: Waga i magia świętości wymyka się racjonalnemu poznaniu i opisowi. Przyciąga i odpycha człowieka jednocześnie, jest niewyrażalną tajemnicą.
M. Eliade: Sacrum jest odwołaniem do jakiegoś ponadzmysłowego porządku.
E. Durkheim: Sacrum to to, co zostało utworzone przez społeczeństwo (ponadjednostkowe), następnie oddzielone i zakazane, objęte tabu.

Profanum to właściwość przeciwstawna do sacrum, burząca świętość, związana z tym, co świeckie lub grzeszne, niepowołane, zwyczajne.

Wartości sacrum i profanum w przestrzeni są komplementarne.

Przestrzeń święta to np.:

axis mundi, świątynia, święty gaj, święta góra;
dom, stolica (świeckie, a jednak święte ze względu na wagę miejsca w społeczności);

Przestrzeń profanum to np.:

świat za progiem domu (dlatego "Nie witamy się przez próg");
wszystko poza przestrzenią sacrum, np. ulica, metro, stadion ...

Gotycka katedra

Wyrazistym przykładem przestrzeni świętej, nasyconej dodatkowymi znaczeniami, jest gotycka katedra, pełniąca rolę biblii pauperum (księgi ubogich) dla wiernych czasu średniowiecza, ludzi prostych i na ogół niepiśmiennych. Jej monumentalna, choć strzelista sylwetka ma przypominać dłonie złożone w modlitewnym geście, wyciągające się ku niebu. Obrazy, witraże i zdobienia opowiadają historię świętych męczenników czy patronów miejsca - jak w historyjce obrazkowej.

Przestrzeń katedry to mikrokosmos - znak wszechświata. Jej konstrukcja i organizacja miały oddawać porządek, piękno i harmonię kosmosu, stworzonego przez Boga. Portale katedr traktowano jako bramę niebieską, stąd ich staranne zdobienie. Cała budowla musiała mieć wymiar monumentalny, jako znak ogromu domu bożego. Część wschodnia katedry opowiadała o przeszłości, część zachodnia - o przyszłości (końcu świata). Ponadto wschód i południe oznaczały Chrystusa, sprawiedliwość i wiarę; północ i zachód - Antychrysta, zło, złych ludzi. Plan budowli - krzyż - był odniesieniem do krzyża Chrystusowego albo też do ciała Chrystusa rozpiętego na tym krzyżu. Dwanaście kolumn wewnątrz katedry symbolizowało apostołów, okna - krzewicieli wiary, nauczycieli duchowych. Ołtarz był sercem świątyni, jego świętym kręgiem - tu objawiał się sam Zbawiciel. Sklepienie - oznaczało niebo i często zdobione było w odpowiednim stylu (np. sklepienia gwiaździste). Podobne znaczenie ma w meczecie muzułmańskim okrywająca go kopuła. Całości estetycznego wrażenia dopełnia w katedrze gotyckiej światło, przesączające się przez kolorowe szkło rozet i witraży, nadając przestrzeni mistyczny wymiar.

Katedra to symbol Niebieskiego Jeruzalem.

Labirynt

Labirynt to przestrzeń skomplikowana, o wielkiej ilości sal i krętych korytarzy, w których łatwo zgubić kierunek. W starożytności znane były 4 słynne budowle tego typu (egipski, kreteński, z wyspy Samos i etruski). Ich przeznaczeniem było chronienie dostępu do świętych zwłok władcy, skarbu lub tajemnicy (Minotaur).

Labirynt, stworzony przez człowieka, jest wynikiem działania sił racjonalnych, nabiera jednak jako przestrzeń cech swoistych, nacechowując relację człowiek – świat poczuciem dramatyzmu. Jest groźną przestrzenią . Zmienia się, powiela drogi lub je ukrywa (przestrzeń aktywna), pochłania wędrowca, jest przyczyną jego zguby, oddziałuje na emocje, przytłacza go, straszy, przeraża, mami, zwodzi, odbiera nadzieję.

Labirynt jako motyw kulturowy symbolizować może sytuacje egzystencjalne, w których porusza się człowiek – wędrowiec; droga przez kręte korytarze to dążenie do celu, poznanie, inicjacja. Za każdym razem jednak w tej przestrzeni człowiek ponosi porażkę. Labirynt jest zatem symbolem beznadziejności ludzkiego dążenia, jego bezradności w starciu ze światem.

 

Do góry ^