Wolność

Opracowała: Anna Porwańska 2007

Wolność oznacza niezależność, brak przymusu czy zniewolenia. Człowiek wolny to człowiek dokonujący wyborów bez nacisku innych, nienapotykający żadnych przeszkód czy ograniczeń.

Wolność w cytatach:

  • Jedyna wolność to zwycięstwo nad samym sobą.” (Fiodor Dostojewski)
  • Drzewo wolności trzeba podlewać krwią patriotów i tyranów.” (Abraham Lincoln)
  • Im mniej człowiek wie, tym łatwiej mu żyć. Wiedza daje mu wolność, ale unieszczęśliwia.” (Erich Maria Remarque – Paul Remarque)
  • Wolności nie można tylko posiadać, nie można jej zużywać. Trzeba ją stale zdobywać i tworzyć przez prawdę.” (Jan Paweł II)
  • Wolno nam wszystko – nie wolno tylko stawać na drodze miłości. Kiedy do tego dochodzi, ten, kto próbował zburzyć jej dzieło, musi je odbudować. (Paulo Coelho)
  • Podstawą szczęścia jest wolność, a podstawą wolności odwaga (Tukidydes).

Wolność to:

  1. Istnienie dobra, w którym dusza chce uczestniczyć w celu własnego doskonalenia. (Platon)
  2. Źródło godności człowieka. (Kartezjusz)
  3. Tworzenie własnych wartości i norm oraz branie za nie odpowiedzialności. (J.P.Sartre)
  4. Brak fizycznego przymusu. (Thomas Hobbes)
  5. Fundament bycia człowiekiem. (Maurice Merleau Ponty)

Wolność to pojęcie względne, inaczej interpretowane przez każdego. Różne rodzaje wolności są dla nas najważniejsze. Wolność słowa, narodu, zwierząt, polityczna… Wobec tego czy ktoś może powiedzieć, że jest w pełni wolny?

 

oprac.: Anna Porwańska 2007

Absolut

Opracowała Magdalena Nadolska, 2005

Absolutem możemy nazwać byt doskonały, istniejący bez przyczyny, samoistnie, niezależnie od wszelkich czynników. Jako pierwszy użył tego pojęcia grecki filozof Plotyn, określając nim byt, z którego powstały wszystkie inne. Jednak nie jest to jedyna próba wyjaśnienia absolutu w dziejach filozofii.

Absolut to:

  • najwyższa warstwa kosmosu (Filon z Aleksandri)
  • myśl (Orygenes)
  • trwanie i niezmienna prawda (św. Augustyn)
  • dobro i boskie milczenie (Pseudo-Dionzy)
  • konieczność (Awicenn)
  • nieskończoność (Kartezjusz)
  • materia (Dawid z Dinant)
  • pojęcie (Henryk z Gandawy)
  • wszechmoc (J. Duns Szkot)
  • wspólny intelekt ludzkości (Gisera z Brabancji)
  • nieskończony wszechświat (Baruch Spinoza)
  • idea (Immanuel Kant)
  • najwyższy punkt w ewoluującym świecie (P. Theilhard de Chardin)

Tak naprawdę koncepcji absolutu będzie tyle, ile filozoficznych wizji świata.

W religii odpowiednikiem absolutu jest Bóg, który znajduje się we wszystkim, ale jednocześnie nie można go zawrzeć w świecie (ani świata w nim), gdyż jest ponad wszystkim. Nie można go objąć ludzkimi kategoriami pojmowania, w efekcie łatwiej jest określić to, czym nie jest, niż to, czym jest.

oprac. Magdalena Nadolska, 2005

Byt i Nicość

Dwoma najważniejszymi pojęciami filozoficznymi są BYT i NICOŚĆ. To oczywiście pojęcia przeciwstawne. W doświadczeniu ludzkim łatwo o poznanie bytu. Wszystko, co odnajdujemy wokół nas, to jakaś manifestacja bytu. Trudniej nam wyobrazić sobie nieistnienie, niebyt. Czasem kojarzymy go z próżnią kosmiczną, czasem ze śmiercią. Jednak zwykle przyjmujemy, że każdy byt to jakaś postać materii, coś, co powstało z czegoś innego, z jakichś pierwiastków.

Przegląd stanowisk

  • Filozofowie greccy poszukiwali takiego pierwotnego tworzywa – zasady wszechrzeczy (arché) i odnajdywali je wśród żywiołów wody, ognia, ziemi, powietrza.
  • Największa tajemnicą bytu jest religijna koncepcja boskiej kreacji: Biblia mówi, że Bóg stworzył świat z niczego, jedynie mocą swej woli i miłości do stworzenia.
  • Św. Tomasz z Akwinu (XIII w.) wyróżnił pojęcia istoty i istnienia. Każdy byt ma swoją istotę, czyli materię i formę, ale o prawdziwym życiu bytu decyduje istnienie, udzielane bytowi przez Boga w ciągłym procesie stwarzania.
  • Heraklit z Efezu (VI/V w. p.n.e.) głosił pogląd o ciągłej zmienności bytu (wariabilizm): nie ma nic stałego, wszystko się zmienia, istnienie polega na stawaniu się, walce przeciwieństw. Podobne zasady dialektyki w rozwoju bytu głosili Hegel (XIX w.) i Marks (XIX w.) przy wszystkich różnicach między nimi.
  • Platon (V w. p.n.e.) wyróżnił poza rzeczami zwykłymi, przemijającymi, również byty niezmienne, niematerialne i wieczne, których nie można poznać w sposób bezpośredni, ale które są sposobem istnienia pojęć ogólnych. Nazwał je ideami. Platon zakładał więc dualizm bytu. (materialne – niematerialne)
  • J. P. Sartre wyróżnił inny rodzaj dualizmu bytów: byt w sobie (forma bytowania prostych rzeczy, takich jak nóż czy kartka papieru, nieświadomych swego istnienia) i byt dla siebie (forma bytowania podmiotu, posiadającego świadomość siebie – jak istota ludzka).

Czy wszystkie byty mają jakieś wspólne własności, które mogłyby je jakoś określić?

Można wyróżnić następujące własności bytu:

  • Istnienie (Byt to coś, co istnieje. Ale co istnieje? Czy istnienie dotyczy tylko bytów materialnych? Jeśli nie, to jak określić istnienie niematerialne?)
  • Jedność (Każdy byt jest tożsamy ze sobą, ma jakąś własną treść. Ale czy to oznacza, że jest niezmienny? Czy jeśli byt się zmienia, to pozostaje sobą, czy też jest już odrębnym bytem?)
  • Odrębność (Każdy byt jest odrębny od innych bytów. Czy zatem zmieniający się właśnie byt nie zaprzecza prawu niesprzeczności?)

Poezja o bycie i istnieniu

Wisława Szymborska Cebula

Co innego cebula.
Ona nie ma wnętrzności. 
Jest sobą na wskroś cebula, 
do stopnia cebuliczności.
Cebulasta na zewnątrz, 
cebulowa do rdzenia, 
mogłaby wejrzeć w siebie
cebula bez przerażenia.

W nas obczyzna i dzikość 
ledwie skórą przykryta,
inferno w nas interny, 
anatomia gwałtowna,
a w cebuli cebula,
nie pokrętne jelita.
Ona wielekroć naga, 
do głębi itympodobna.

Byt niesprzeczny cebula,
udany cebula twór. 
W jednej po prostu druga, 
w większej mniejsza zawarta,
a w następnej kolejna,
czyli trzecia i czwarta.
Dośrodkowa fuga.
Echo złożone w chór.

Cebula, to ja rozumiem: 
najnadobniejszy brzuch świata. 
Sam sie aureolami 
na własną chwałę oplata.
W nas - tłuszcze, nerwy,
żyły, śluzy i sekretności. 
I jest nam odmówiony 
idiotyzm doskonałości.

 

Zbigniew Herbert Kamyk

Kamyk jest stworzeniem
doskonałym
równym samemu sobie
pilnujący swych granic

wypełniony dokładnie
kamiennym sensem

o zapachu który niczego nie przypomina
niczego nie płoszy nie budzi pożądania

jego zapał i chłód
są słuszne i pełne godności

czuję ciężki wyrzut
kiedy go trzymam w dłoni
i ciało jego szlachetne
przenika fałszywe ciepło

- Kamyki nnie dają się oswoić
do końca będą na nas patrzeć
okiem spokojnym bardzo jasnym

Dusza

Opracował: Tomasz Raszkowski 2008

Odpowiedź na pytanie, czym jest dusza, wbrew pozorom nie jest łatwa. 
Aby odpowiednio zdefiniować to pojęcie, warto odnieść się do filozofii i religii.

Otóż już w starożytności zastanawiano się, jaka siła pozwala człowiekowi żyć i funkcjonować, a także co się dzieje z ludźmi po śmierci. Grekom pojęcie duszy pierwotnie służyło do określania czegoś, co ożywia rzeczy. Wielcy filozofowie greccy, poczynając od Sokratesa i jego ucznia, Platona, uważali, że dusza to pewna część człowieka, decydująca o jego zachowaniu. Jednakże część ta nie jest namacalna, ze względu na jej bezcielesność.
 
Platon wyróżniał trzy części duszy: umysł, pasję i emocje. Najkorzystniej dla człowieka było, gdy żadna z wymienionych części nie dominowała, ponieważ dominacja któregoś elementu, wg Platona, prowadziła do mnożenia się wad u danej osoby.
Nieco inaczej postrzegał duszę Arystoteles. Uważał on, iż dusza nie może istnieć niezależnie od ciała. Z tego wynikało, że nie jest ona nieśmiertelna, tylko umiera razem z ciałem. W rozumieniu Arystotelesa również pojawił się „trójpodział” duszy. Składała się ona z następujących części: wegetatywnej, związanej z odżywianiem i wzrostem, zmysłowej,pozwalającej widzieć świat i poruszać się po nim. Trzecią częścią był rozum.
Kolejnym filozofem rozprawiającym o duszy był Lukrecjusz. Twierdził on, iż dusza dzieli się na biologiczną i subtelną, rządzącą zdolnościami i emocjami.

Pojęcie duszy występuje również w wielu religiach.

Hinduizm nakazuje wiarę w atmana. Jest to rodzaj nieśmiertelnej duszy, która wciela się po śmierci jednego ciała 
w kolejne. Pogląd ten stanowi istotę reinkarnacji.

Nauki buddyjskie głoszą, że w człowieku nie ma nic trwałego i niezależnego. Wszystko bowiem stale ulega zmianie. W buddyzmie istnieje pojęcie anatmana. Oznacza ono brak duszy. Uważa się, że jedyne, co przechodzi z jednego życia do drugiego, to nawyki i tendencje.

Nieco inaczej ma się sprawa duszy w zaratusztrianizmie. Zaratusztrianie wierzą, że dusza ludzi po śmierci trafia do nieba, piekła lub krainy umarłych. W niebie znajdują się dusze, których dobre uczynki przeważają nad złymi, zaś do piekła trafia dusza tego, który w swoim życiu ziemskim czynił więcej zła niż dobra. Jeśli jednak dobro zrównoważyło się ze złem, dusza trafia do krainy umarłych, przeistaczając się w cień.

Warto również wspomnieć o wierzeniach starożytnych Chińczyków. Otóż wierzyli oni, że w człowieku zamieszkują dwie dusze, które rozdzielają się w momencie śmierci. Jedna z nich to dusza cielesna, którą po zgonie trzeba pochować. Druga natomiast po rozdzieleniu udaje się do nieba.

Na temat duszy rozprawiają również inne, wielkie religie. W islamie, podobnie jak i w chrześcijaństwie, wierzy się w sąd ostateczny, zmartwychwstanie oraz nieśmiertelność duszy ludzkiej. Judaizm głosi istnienie duszy po śmierci w innej, bliżej nieokreślonej, rzeczywistości.

Czym zatem jest dusza?
Opierając się na koncepcjach filozoficznych i religijnych, można powiedzieć, iż dusza to coś niematerialnego, związanego człowiekiem za życia i ulotnego po śmierci. Jest wyznacznikiem żywego człowieka, jego natury, zachowania, obyczajów. Można ją przyrównać do centrali odpowiadającej za funkcjonowanie jednostki.
 
 

Dusza jako motyw literacki

Motyw duszy pojawia się w literaturze polskiej bardzo wcześnie, bo polska literatura rozwija się w czasach średniowiecza, zdominowanego przez refleksję religijną o śmierci, zbawieniu i Bogu jako źródle człowieczego szczęścia.

Dusza z ciała wyleciała anonimowy wiersz z XV w.

Dusza z ciała wyleciała, 
Na zielone łące stała -
Stawszy, silno, barzo rzewno zapłakała.

K nie przyszedł święty Piotr a rzeknący:
"Czemu, duszo, rzewno płaczesz?" - 
Ona rzekła: 
Nie wola mi rzewno płakać, 
A ja nie wiem, kam się podzieć"
Rzekł święty Piotr jej:
"Pojdzi duszo moja miła!
Powiodę cię do rajskiego,
Do królestwa niebieskiego."

 

Dla mnie jednak najbardziej przejmującym wierszem o duszy i z duszą w roli głównej - jest utwór Leśmiana:

Bolesław Leśmian Dusza w niebiosach

Przybyła dusza na klęczkach do nieba w Bożą obczyznę, 
Nie chciała patrzeć na gwiazdy i na wiecznośći pierwszyznę.

Nie chciała ulec weselu ni nowym jaśnieć obliczem,
Ani wspominać nikogo, ani zapomnieć o niczem.

I rozpuściła warkocze, i pomyślała w błękicie, 
Że w niekochanych objęciach przemarnowała swe życie.

Bez zdrady i bez oporu, starannie kryjąc swą ranę, 
Pieściła usta nielube i oczy niemiłowane.

I trwała dla nich bezwolna, i tkwiła dla nich bezduszna, 
I przyzywała je - losem i była losom posłuszna.

A nie kochała tak tkliwie, a nie kochała tak czule, 
Że nikt w jej jasnym uśmiechu nie trafił myślą na bóle.

Lecz teraz nagle pojęła, że wobec Boga i nieba
Już nic nie wolno ukrywać i nic ukrywać nie trzeba:

Śmierć w niej obnaża pośpiesznie prawdę tak długo tajoną,
Tą prawdą skrzą się źrenice, tą prawdą błyska się łono!

I dusza lękiem spłonęła, że wkrótce po jej pogrzebie
Przyjdzie w ślad za nią kochanek, aby odnaleźć ją w niebie.

Wyciągnie ku niej ramiona, ziemskiej wyzbyte rozpaczy, 
I zajrzy w oczy, i dawne jej niekochanie zobaczy.

 

Leśmian w typowy dla siebie sposób dokonuje odwrócenia toposu duszy, istniejącego w literaturze polskiej od czasów poezji średniowiecznej. Oczywiście przedstawia ją upersonifikowanąantropomorficzną,no bo przecież zawsze myślimy, że nasza dusza to właśnie my, sama istota naszego jestestwa, prawda? Jednak - wiersz przeciwstawia się religijnemu, chrześcijańskiemu ujęciu duszy, nieba i zbawienia. Otóż ta biedna, znękana życiem bez miłości dusza nie zaznaje w niebie ukojenia... 
Aby podkreślić dramatyczną kondycję człowieka, oczekującego ułudy utulenia w niebie, Leśmian wybiera dla swojej ballady o duszy dystych, strofę dwuwersową, tak typową dla elegii, czyli gatunku lamentacyjnego.

 oprac.: Tomasz Raszkowski 2008

Dialektyka

Opracował: Łukasz Księżak 2007 IIc

Pojęcie dialektyki jest znane od wielu wieków. Najogólniej, termin „dialektyka” oznacza zestawienie dwóch przeciwieństw w celu osiągnięcia kompromisu lub ukazania jakiejś wartości.

  • Heraklit z Efezu

    Osobą która z pewnością miała wpływ na jej rozwój pojęcia dialektyki był Heraklit
    z Efezu. Był on starożytnym filozofem żyjącym w latach 540 - 480 p.n.e., zajmującym się takimi dziedzinami życia jak polityka i teologia. Jego nauka głosiła, że życie na ziemi jest to ciągłe ścieranie się przeciwieństw. Przeciwstawił się tym samym teorii pitagorejczyków, którzy twierdzili że świat istnieje dzięki harmonii przeciwieństw.
  • scholastyka

    Przykładem zastosowania dialektyki może być także scholastyka średniowieczna. Dialektyka była tam metodą dowodzenia, w której zestawione były ze sobą dwa przeciwieństwa: teza i antyteza, a następnie dokonywana była synteza danego pojęcia. Według takiego zbioru ściśle określonych metod rozwiązywania problemów (przedstawienie wszystkich za i przeciw oraz wyciągnięcie wniosków) realizowana była cała treść ludzkiej wiedzy.
  • Georg Wilhelm Friedrich Hegel

    Podobną teorię na temat dialektyki stworzył Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Był on filozofem, pochodzenia niemieckiego, żyjącym na przełomie XVIII i XIX wieku. Jego podstawą filozoficzną była myśl, wg której duch błądzi, dopóki nie pozna sam siebie, jako substancję podmiot. Georg Hegel stworzył regułę wskazującą że: Każda teza zawiera już w sobie antytezę, obydwie zaś zostają zniesione w syntezie. Zestawienie dwóch przeciwieństw wskazuje na podobieństwo teorii heglowskiej i scholastycznej.
  •  Karol Marks

    Myśl Hegla znacząco rozbudował Karol Marks. Także niemiecki filozof, żyjący w XIX w., idąc tokiem myślenia swojego rodaka dodał do jego teorii, że mechanizm ścierania się przeciwieństw wynika z natury samych procesów materialnych i jest nieprzezwyciężalny. Oznaczało to, że w marksizmie, dialektyka, jako przeciwstawność była wpisane w strukturę materii.

Dialektyka w literaturze

Dialektyka znalazła swoje zastosowanie w literaturze np. jako zestawienie dwóch postaci, prowadzące do przedstawienia wzorca osobowego. Przykładem, w którym możemy zaobserwować taki zabieg, jest dramat „Dziady cz. III” – Adama Mickiewicza. Dialektyką w tym utworze było zestawienie cech bohaterów utworu - Konrada i ks. Piotra.

Konrad, osoba porywcza, będąca w stanie oddać życie za ojczyznę, został przedstawiony obok postaci skromnego duchownego, stałego w wierze i przekonaniach, miłującego bliźniego - ks. Piotra. Można zauważyć, że synteza tych cech prowadzi do powstania wzorca osobowego. W tym przypadku jest to także pośrednie odwołanie do biblijnej postaci – Samsona (głęboko wierzący bohater, który nie zawahał się oddać życia w imię swoich rodaków). Dialektyka wpisana w przedstawienie wzorca osobowego miała tutaj funkcję moralizatorską – była wskazówką dla rodaków, jaka powinna być ich postawa wobec sprawy narodowej: zemsta na wroga - z Bogiem, a nie mimo Boga

 

oprac.: Łukasz Księżak 2007 IIc