Odczytanie kontekstów

Utwór literacki powstaje zwykle w wyniku różnych okoliczności: czasem w związku z wydarzeniami w życiu artysty, czasem w wyniku inspiracji zewnętrznej, jako polemika z czymś lub kontynuacja czegoś (jakieś idei). Pogłębiona interpretacja tekstu próbuje dotrzeć do owych ukrytych znaczeń, wpisanych przez autora w dzieło.

Dzieło literackie zanurzone jest w oceanie kontekstów, wiążących się z różnymi płaszczyznami:

  • plan życia autora → kontekst biograficzny (np.: zawiązek Trenów z wydarzeniami w życiu J. Kochanowskiego - śmierć córki)
  • plan zdarzeń historycznych, politycznych → kontekst historyczny (np.: doświadczenie II wojny światowej - obecne w poezji K. K Baczyńskiego)
  • plan przemian ustrojowych, społecznych → kontekst społeczny (np.: przemiany poglądów Cezarego Baryki na temat rewolucji w Przedwiośniu - i światopogląd Żeromskiego)
  • plan idei filozoficznych → kontekst filozoficzny, ideowy (np.: polemika między ideami romantyzmu i pozytywizmu w Lalce, widoczna w kreacji Wokulskiego, w dwoistości narracji )
  • plan idei religijnych → kontekst religijny (np.: odwzorowanie średniowiecznego ładu świata w Bogurodzicy: hierarchizm ontologiczny, pośrednictwo świętych w modlitwach do Boga, najwyższa wartość - zbawienie)
  • plan sztuki → kontekst estetyczny (np.: eseje o sztuce Z. Herberta Martwa natura z wędzidłem: opis dzieła sztuki staje sie okazją do uogólnionych refleksji o kulturze).
  • plan innych dzieł literackich → kontekst literacki (np.: cytat z Ody do młodości w Kartotece T. Różewicza i jego parodystyczny sens)
  • plan twórczości samego autora → kontekst macierzysty (np.: przywołanie postaci Stasi Bozowskiej, nauczycielki z Siłaczki - w Ludziach bezdomnych S. Żeromskiego)