Dąb Bartek – ile ma lat i jaka jest jego historia?

Dąb Bartek ma najpewniej około 670–700 lat, choć lokalna tradycja przypisuje mu ponad tysiącletnią historię. Ten potężny dąb szypułkowy rośnie w gminie Zagnańsk, przy drodze wojewódzkiej nr 750. Jego dzieje łączą pomiary dendrologiczne, legendy, wydarzenia historyczne i wieloletnią ochronę.

Dąb Bartek – ile ma lat?

Dokładny wiek drzewa pozostaje nieustalony. W pierwszej połowie XX wieku często podawano wartość około 1200 lat, a mieszkańcy gminy Zagnańsk do dziś obchodzą jego symboliczne, ponadtysiącletnie urodziny. Taka liczba utrwaliła się w przewodnikach i opowieściach, lecz nie znajduje pełnego potwierdzenia w nowszych badaniach.

Cezary Pacyniak w publikacji Najstarsze drzewa w Polsce z 1992 roku określił wiek Bartka na 654 lata. Po doliczeniu kolejnych lat można przyjąć, że w 2026 roku drzewo ma około 688 lat. Opracowanie Polskiego Towarzystwa Leśnego z 2013 roku wskazuje z kolei na około 670-letnią historię. Różnice wynikają z metod szacowania oraz z faktu, że dokładne badanie wymagałoby ingerencji w osłabiony pień.

Najbardziej wiarygodny współczesny przedział wieku dębu Bartka to około 670–700 lat. Wiek tysiąca lat należy traktować jako element tradycji, a nie wynik precyzyjnego pomiaru.

Gdzie rośnie dąb Bartek?

Pomnik przyrody znajduje się w leśnictwie Bartków, na terenie Nadleśnictwa Zagnańsk i administracyjnie należy do gminy Zagnańsk w województwie świętokrzyskim. Drzewo rośnie na skarpie nad rzeką Bobrzą, przy drodze wojewódzkiej nr 750 prowadzącej w stronę Samsonowa. Współrzędne lokalizacji to około 50°59′14″N i 20°39′00″E.

W pobliżu znajduje się aleja licząca mniej więcej 100–200 lat. Rosną w niej między innymi klony, lipy, jesiony, jawory i modrzewie. Ogrodzenie wokół dębu otacza ścieżka, z której można oglądać pień oraz koronę z różnych stron. Niedaleko ustawiono także kamień upamiętniający 25-lecie Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego, odsłonięty w 1933 roku.

Po zachodniej stronie ścieżki stoi Kapliczka św. Huberta, wzniesiona w 1996 roku w pięćdziesiątą rocznicę powstania koła łowieckiego Rosochy. W kierunku szosy rośnie Bartuś – potomek słynnego dębu posadzony w 1966 roku z inicjatywy miejscowych leśników. Oba drzewa tworzą czytelny punkt odniesienia dla osób odwiedzających to miejsce.

Jakie rozmiary ma Bartek?

Bartek należy do najpotężniejszych dębów rosnących obecnie w Polsce. Jego nazwa systematyczna to Quercus robur, czyli dąb szypułkowy. Pomiary z 2013 roku wykazały wysokość 28,5 metra, chociaż starsze źródła podawały około 30 metrów.

Średnica pnia mierzona na wysokości 1,30 metra wynosi około 3,14 m. Pień główny ma miąższość około 46 m³. Korona jest szeroka i niesymetryczna, a większość grubych konarów rozwinęła się w stronę południową oraz zachodnią. W 1829 roku opisano czternaście konarów głównych i szesnaście bocznych. W 2008 roku pozostawało osiem głównych konarów.

Jak historia wpłynęła na dąb Bartek?

W 1934 roku sąd konkursowy pod przewodnictwem prof. Władysława Szafera uznał Bartka za najokazalsze drzewo w Polsce. Już wtedy przyciągał licznych odwiedzających. W samym 1937 roku zobaczyło go około 2000 turystów, w tym goście z zagranicy.

Pożar w 1906 roku

Jedno z najpoważniejszych uszkodzeń nastąpiło w 1906 roku. Po napadzie na pobliski urząd nadleśnictwa podpalono zabudowania gospodarcze, a ogień przeniósł się na wschodnią stronę dębu. W pniu powstała martwica boczna, która z czasem przekształciła się w rozległą dziuplę.

Konserwacja pnia

W 1920 roku ubytek wypełniono cementem. Zużyto około 8 m³ materiału, a przy okazji usunięto suche gałęzie i ustawiono ogrodzenie. W 1978 roku cementową plombę wyjęto, wnętrze zabezpieczono środkami przeciw grzybom i bakteriom, a następnie wypełniono drewnem oraz żywicą epoksydową.

Kolejne zabiegi miały ograniczać ryzyko rozłamania korony. W 1991 roku piorun zerwał pasy kory i uszkodził część pnia. Po tym zdarzeniu zamontowano instalację odgromową. W 1997 roku stare podpory drewniane zastąpiono teleskopowymi podporami metalowymi z gumowymi podkładami, które pozwalają konarom na niewielkie ruchy.

Ochrona prawna

Dąb został objęty ochroną jako pomnik przyrody w 1952 roku według części opracowań, natomiast formalne orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej datuje się na 28 października 1954 roku. W 2007 roku Wojewoda Świętokrzyski wpisał go do rejestru pomników przyrody. Obecnie nadzór nad drzewem sprawuje Nadleśnictwo Zagnańsk.

Jakie legendy wiążą się z Bartkiem?

Najbardziej znana opowieść mówi, że pod dębem odpoczywał Jan III Sobieski, wracający spod Wiednia. Według legendy król wraz z Marysieńką ukrył w dziupli skarby, butelkę wina, rusznicę oraz turecką szablę. Inne przekazy wymieniają także Bolesława Chrobrego, Władysława Jagiełłę i Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Nie ma dowodów potwierdzających te wizyty, lecz historie mocno związały drzewo z polską pamięcią i kulturą. Na pniu znajdują się dwa żeliwne odlewy Chrystusa Ukrzyżowanego. Data 1853 na jednym z nich może odnosić się do epidemii cholery, choć jej dokładne znaczenie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione.

Jak wygląda ochrona drzewa w 2026 roku?

Stan Bartka wymaga stałej obserwacji. W wielu miejscach zdrowa tkanka pnia ma zaledwie kilka centymetrów, a jej maksymalna grubość nie przekracza około 20 cm. Pusty w środku pień, rozłożysta korona i przechylenie pod ciężarem konarów zwiększają podatność na wiatr oraz gwałtowne burze.

Drzewo korzysta głównie z wód opadowych. Poziom wód gruntowych znajduje się około 10 metrów pod powierzchnią, a pochyłe zbocze przyspiesza odpływ wody. Długie okresy suszy glebowej utrudniają regenerację, dlatego system korzeniowy zabezpieczono studzienkami nawadniającymi.

4 czerwca 2025 roku podczas burzy odłamał się konar po południowo-wschodniej stronie drzewa. Takie zdarzenia pokazują, że podpory, odgromienie, monitoring pnia i kontrola wilgotności podłoża pozostają niezbędne. Zwiedzający powinni oglądać pomnik wyłącznie zza ogrodzenia, bez dotykania pnia i wchodzenia pod zabezpieczone konary.